Nieuws van de NGV

Details nieuwsmelding

Joodse genealogie Zeeland (wij van Zeeland 2017 nr 3)

Een bericht van afdeling en van landelijke betekenis.
Geplaatst op: 06 okt 2017 door Dhr. J-W. Koten


Auteur JG Kouwen
Het Zeeuws Archief te Middelburg heeft sinds jaar en dag het archief van de joodse gemeenschap van de stad in bewaring6. Helaas is het meeste materiaal van dit archief nog niet ontsloten. Wel is er een inventaris opgemaakt, maar de omschrijvingen zijn niet altijd volledig . Een van de oorzaken is dat niet iedereen in staat is om de diverse teksten te lezen. Oud-Nederlands wil bij veel onderzoekers nog wel lukken. Daar zijn genoeg cursussen voor. Maar het wordt lastig als je teksten in het Hebreeuws of Jiddisj wilt lezen. Gelukkig zijn er wel landelijke verenigingen waar men de talen tracht te promoten, maar toch. Op zoek naar informatie over de omvang van de joodse gemeenschap van Zierikzee stuitte ik op het algemeen aantekenboek van de joodse gemeenschap in Middelburg over de periode 1796- ca. 18207. Een notulenboek in het Jiddisj en de tekst is zeer compact geschreven en vertoont diverse inktvlekken. Maar, gelukkig ook een stukje in het Nederlands. Bijna op de achterste pagina’s trof ik ‘Populatie of het getal der Zielen der Nederlandsche Israelitische Gemeente te Middelburg, in Zeland van anno 1818 1e Junij’ aan. Een alfabetisch overzicht met zeer aantrekkelijke informatie. Wat de reden is geweest om deze lijst aan te leggen heb ik niet direct kunnen vinden, of het zou daarvoor in het Jiddisj moeten zijn beschreven. Wat de lijst zo interessant maakt is dat het een doorkijkje geeft in de joodse gemeenschap van Middelburg aan het begin van de 19e eeuw.

Het overzicht bevat volgens eigen opgave in totaal 241 namen. Twee personen die wel op de lijst staan vermeld worden niet meegeteld. Als bijzonderheid staat achter de naam geschreven: ‘te Soeburg’. Waarom Jisaja Bennet en zijn vrouw niet meetellen in het totaal is niet duidelijk. De heer Joachin Spier met echtgenote, zoon Salomon en de ‘meid’ worden wel in de telling meegenomen. Het feit dat de Goese namen wel meetellen geeft aan dat de gemeenschap daar te klein was om zelfstandig te kunnen bestaan8. Bij nadere telling blijken er 245 namen op de lijst te staan. De namen zijn min of meer alfabetisch gerangschikt en in 70 ‘eenheden’ verdeeld, met daarbij de familiaire verhouding: vrouw (echtgenote), zoon, dochter. Eenheden, omdat het niet altijd een gezin is dat vermeld staat. Zo komen er ook één neef en drie nichten in de opsomming voor en wordt acht keer ‘meid’ genoteerd. Het is aannemelijk

6 Toegang 55: ‘Nederlands Israëlitische Gemeente te Middelburg en voorgangers en opvolger, 1704-1996.’ 7 Zeeuws Archief, Toegang 55, ‘Aanteekenboek van verschillende zaken. (ca. 1725)-(ca. 1800). Met latere aanteekeningen tot (ca. 1840), deel I.’ Inv.nr. 1. 8 Officieel heeft Goes in de periode 1836-1837 en 1842 -1911 een erkende joodse gemeenschap gehad.
16

dat met ‘meid’ het inwonende joodse dienstertje bedoeld wordt. Hoewel meer dan tien percent van de eenheden een meid/dienstertje in huis heeft hoeft dit geen verbazing te wekken. Het was in begin 19e eeuw financieel gezien niet al te duur om een meid in dienst te hebben. Jammer genoeg ontbreken de namen van deze behulpzame dames. Of de dienstertjes uit Middelburg of van buiten kwamen valt dus niet na te gaan. In één geval is er sprake van een inwonende zuster. Als we ervan uitgaan dat de eerst vermelde persoon bij de eenheid de hoofdbewoner kan zijn dan zijn er veertien weduwen hoofdbewoonster: de overige 56 zijn mannen, al dan niet gehuwd. Van de 70 eenheden zijn er vier die we kunnen omschrijven als ‘drie-generatie-huishouden’: grootvader of -moeder, ouders en (klein)kinderen. Een in die tijd nog gebruikelijke vorm van economisch-sociaal samenleven. Voor een deel ook een vorm van tsedaka. Een religieuze verplichting om zorg te dragen voor de zwakkere binnen de gemeenschap. Niet dat iedereen zich daar aan hield, want er zijn in de verschillende gemeentelijke archieven bewijzen te over die anders aantonen. Zo trachtte de gemeente Zierikzee de onderstandskosten voor de heer S.B. Polak tevergeefs te verhalen op zijn familie9. Zelfs het dreigen met een juridische procedure werkte niet. Ongetwijfeld is er in de Middelburg-joodse archieven vergelijkbaar materiaal te vinden. Keren we terug naar de lijst, dan kunnen we op basis van de voornamen constateren dat we te maken hebben met 121 personen van het mannelijke en 123 van het vrouwelijke geslacht. Van één persoon weten we het geslacht niet omdat de voornaam ontbreekt en slechts ´kind´ vermeld staat. Dertig mannelijke personen zijn jonger dan dertien jaar. Zij worden niet meegeteld voor een minjan; het verplichte quorum dat nodig is om een ‘godsdienstoefening’ te kunnen houden10. Van tien mannelijke personen weten we de leeftijd niet; bij de vrouwelijke personen zijn er twaalf onbekend. Twaalf jaar is bij meisjes de religieuze ‘volwassen’-leeftijd. Kijken we verder naar de overige familiaire omschrijvingen, dan komen we 51 dochters, 55 zonen en 38 echtgenotes tegen. De oudste persoon op de lijst is 85 jaar oud: David Isaacson. De oudste vrouw is 81 jaar en is de echtgenote van David. Haar naam ontbreekt helaas. Er staan drie personen van 6 maanden oud op de lijst: de dochter van Meijer van Lissa, een zoon van Joseph Kohraad en Roosje van Zon, de dochter van Israel Aron van Zon. Als we naar de patroniemen kijken zijn er veel, voor mij, onbekende namen bij: Alvaris, Azijnman, Content, Hartz, Louyson, Offenbach, Parijs, Wallach en Worms. Maar ook vele, niet alleen voor mij, bekende namen: Boasson (Boas, Heijman Marcus en Eliazer Marcus), Bennet (vermoedelijk moet dat Bannet zijn), Beer (Hartog), Eisenstadt (Isaac Moses), Groen (Moses), Hendrix (Ansel), van Lissa (Meijer), Polak (Levie Salomon), Pinto (Moses Simon), Sametini (Meijer Levy) en Susan (Wolf). De familie Boasson is op het Walcheren van begin 20ste eeuw zeker bekend. Eén van de nazaten was wethouder in Vlissingen11. Daarnaast waren verschillende Boasson’s voorzitter van de parnassijns: het bestuur van de Hoofdsynagoge van Middelburg. Bij de naam Bannet kan Goes

9 Gemeentearchief Schouwen-Duiveland, Archief van de stad Zierikzee 1275-1824, Correspondentie 1854. Toegang 22, inv.nr. 3696/96. 10 Als de jongen dertien jaar en één dag is wordt hij ‘bar mitswa’, zoon van het gebod, en draagt hij vanaf dat moment de verantwoordelijkheid voor zijn eigen geestelijk leven. 10 Zeeuws Archief; Archief van de NIHS-Middelburg, Notulen van Parnassijns. Toegang 55, inv.nr. 36. 11 Zie ook het boek ‘Middelburg en de mediene. Joods leven in Zeeland door de eeuwen heen.’ (red. K.A.D. Smelik en A. van Dixhoorn), Antwerpen/Apeldoorn, Garant, 2017.)
17

worden gezet. Isaac Moses Eisenstadt heeft in Middelburg en daarbuiten meerdere huwelijken ingezegend12. Hendrix is een naam die veelvuldig voorkomt in de archieven; zowel in Middelburg als in het Nationaal Archief in ’s-Gravenhage, want meerdere Hendrix-en waren corresponderend lid voor het Nederlands Israëlitisch Kerkgenootschap. Bij de naam Sametini hoort het woord ‘kunstenaar’. Enfin, zo is er nog veel meer te schrijven over deze namen. Kwestie van combineren van gegevens. Een lijst met namen is op het eerste gezicht niet echt interessant en getallen of optellingen ook niet. Maar het zegt wel iets over de joodse gemeenschap uit die tijd: sociaal, cultureel en religieus. En het voordeel van geschiedenis is dat we terug kunnen kijken wetende dat er bij sommige namen nog veel over valt te vertellen. Lijstjes zijn goudmijnen voor genealogen13. G.J. Kouwen





12 Zeeuws Archief; Archief van de NIHS-Middelburg, Notulen van Parnassijns. Toegang 55, inv.nr. 36. 13 Het is opvallend hoe weinig (voor 20ste eeuwse) ‘joodse lijsten’ er in de verschillende databanken is opgeslagen. Het Zeeuws Archief te Middelburg heeft voor ‘Zeeuwen gezocht’ genoeg materiaal beschikbaar voor een mooie aanvulling. Gedeeltelijk is het al beschikbaar in de vorm van scans. Het is nu wachten op de ‘data-vertalingen’.
18

Geplaatst door Dhr. J-W. Koten op 06 okt 2017 12.09
Aantal malen gelezen: 112


Als u wilt reageren, dan wel eerst inloggen!

Uw reactie wordt via e-mail verstuurd en op de
website geplaatst.
Uw reactie wordt alleen via e-mail verstuurd

Geen reacties gevonden